Biruni Kimdir?

973 - 1061

Ünlü Fıkıh bilgini Ebu’l-Hasan el-Velvaleci anlatıyor: “Ebu Reyhan el-Biruni’nin ziyaretine gitmiştim. Canı boğazına gelmiş halde, hasta yatağında tık nefes yatıyordu. O halde iken bana dedi ki: Bir gün bana mirasta ninelerin haklarının hesaplanmasıyla ilgili bir denklemden söz etmiştin, nasıldı o? Biraz da ona acıyarak dedim ki: Bu durumdayken de hâlâ bana onları mı soruyorsun? Dedi ki: Bu konuyu bilerek bu dünyadan ayrılmam mı daha hayırlıdır, yoksa bilmeden veda etmek mi? Bunun üzerine meseleyi tekrar kendisine anlattım. Dinledi ve ezberledi. Sonra bana yapacağı şeylerden söz etti. Biraz sonra yanından ayrıldım. Az ilerlemiştim ki yüksek sesle ağlaşma ve bağrışmalar duydum. Döndüm baktım, Ebu Reyhan el-Biruni vefat etmişti.”

Ebu Reyhân Muhammed b. Ahmed el-Biruni h. 3 Zilhicce 362 / m. 4 Eylül 973 tarihinde Harezm bölgesinin merkezi olan Kas’ta dünyaya gelmiştir. el-Biruni’nin vefat tarihi ise tam olarak bilinmemektedir. Bugün araştırmacılar tarafından h. 453 / m. 1061 tarihi Ebu Reyhan Biruni’nin ölüm tarihi olarak kabul edilmektedir. Ayrıca Biruni eserlerinde ailesi, soyu, nisbesi veya etnik kökeni dair detaylı bir malumat da vermemektedir.

Parlak zekâsı sebebiyle daha küçük yaşta nazar-ı dikkati çeken el-Biruni, dönemin ünlü matematik ve astronomi bilgini Ebû Nasr Mansûr b. ‘Alî b. Irâk’ın mahiyetinde büyümüştür. Mansûr, Biruni’nin yetişmesi ve iyi bir eğitim almasına özen göstermiştir. Nitekim el-Biruni, el-Âsârü’l-bâkıye adlı eserinde ibn Irâk’tan “hocam” diye bahsetmektedir.

Gençlik yıllarından itibaren bilimsel çalışmalara başlayan el-Biruni, Harezm bölgesinde siyasi ve askeri yönden birtakım karışıklıkların yaşanması münasebetiyle dolayı, 22 yaşına kadar hayatını idame ettirdiği Harezm’i terk etmek zorunda kalmıştır. Bir süreliğine Rey bölgesinde ikâmet eden el-Biruni daha sonra yeninden doğduğu topraklara geri dönüp, kendisini bilim tarihinin zirvesine ulaştıracak eserlerini meydana getirmiştir.

X. ve XI. asır Ortaçağ Türk-İslam dünyasını temsil eden Ebu Reyhan el-Biruni bütün hayatını ve varlığını bilime adamış önemli bir şahsiyettir. Modern bilimin babası olarak nitelendirilen Georges Sarton, XI. yüzyıla “Biruni Asrı” adını vermiştir. Nitekim dünyanın önde gelen İslam Bilim Tarihçisi Prof. Dr. Fuat Sezgin, 27 yaşındaki Biruni ile 18 yaşındaki İbn Sina’nın “Işığın sürati ölçüsüz müdür, yani lâ-mütenâhî midir, yoksa ölçülebilir mi? Yani zamanla ölçülebilir mi?” konusu üzerinde tartışmalarını bugünün Türkiye’sinde bile olamayacağını dile getirir. Bu iki mümtaz bilim insanın sözleri esasında Biruni’nin yaşadığı dönem içerisindeki yeri ve önemini açıkça ifade etmektedir.

Tüm hayatını bilgiye ve bilmediği şeyleri öğrenmeye adayan ve dünyada bilim sahasına kazandırdığı ilk keşif ve buluşlarla, bilim dünyasına ışık tutan Türk-İslam alimi el-Biruni; fizik, tıp, matematik, astronomi, trigonometri, coğrafya, jeodezi, farmakoloji, jeoloji, filoloji, din gibi konuları incelemiş ve toplamda 113 eser meydana getirmiştir. Ne yazık ki bu eserlerden sadece birkaçı günümüze ulaşabilmiştir.

Kaynaklar

Beyrunî’ye Armağan, TTK., Ankara 2011.

Bilim Tarihçisi Fuat Sezgin, konuşan: Sefer Turan, Timaş Yay., İstanbul 2010.

el-Biruni, Kitabü’s-Saydana Fî’t-Tıb, çev. Esin Kahya, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 2011.

__________, Kıymetli Taşlar ve Metaller Kitabı (el-Cemâhir fî Ma‘rifeti’l-Cevahir), trc. Emine Sonnur Özcan, TTK., Ankara 2017.

__________, Tahkîku Mâ Li’l-Hind: Biruni’nin Gözüyle Hindistan, çev. Kıvameddin Burslan, yay. haz.,Ali İhsan Yitik, TTK., Ankara 2018.

Tümer, Günay, “Bîrûnî”, DİA, C. VI, İstanbul 1992, s. 206-2015.

http://www.jphogendijk.nl/biruni.html (Son Erişim Tarihi 02/07/2019)

Not: Biruni ve eserleri hakkında sitemiz kısa süre içerisinde güncellenecektir.


Ebu Reyhân Muhammed b. Ahmed el-Biruni’nin Belli Başlı Eserleri

1) el-Âsârü’l-bâkıye ‘ani’l-kurûni’l-hâliye: Biruni’nin ilk ve en büyük eserleridir. Çeşitli toplumların kullandığı takvimler ile ilgili bilgi verir. Bkz. Eduard Sachau, Chronologie orientalischer Völker von Alberuni, Leipzig 1878; Maziden Kalanlar (El Âsar el-Bâkiye), Arapçadan çev. Ahsen Batur, Selenge yay. İstanbul 2011. Esere erişmek için tıklayınız.

2) Tahdîdü nihâyâti’l-emâkin li-tashîhi mesâfâti’l-mesâkin: Enlem-boylam hesaplamaları, şehirler arası mesafeleri ve kıble bulma, tarihi ve coğrafi malumatlara sahip bir eserdir. Jamıl Ali, The determination of the coordinates of positions for the correction of distances between cities, Beyrut 1967; E.S. Kennedy, A commentary upon Biruni's Kitab tahdid al-Amakin: an 11th century treatise on mathematical geography, Beyrut 1973; Tahdîdü Nihâyâti’l-Emâkin, çev. Kıvameddin Burslan, trans. haz. Melek Dosay Gökdoğan – Tuba Uymaz, TTK, Ankara 2013.Esere erişmek için tıklayınız.(1) Esere erişmek için tıklayınız. (2)

3) et-Tefhîm fî evâili sınâ‘ati’t-tencîm: Matematik, astronomi, astroloji ve coğrafya gibi konuları içermektedir. R. Ramsay Wright: The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology by al-Biruni. London 1934; Kitab-ı Tefhim, yay. haz. Celaleddin Hümai, Tahran 1319.Esere erişmek için tıklayınız.(1)Esere erişmek için tıklayınız.(2)

4) Tahkîku mâ li’l-Hind min makûletin makbûletin fi’l- ‘akl ev merzûle: Hindoloji alanında yazılan ilk eserdir. E. Sachau, Alberuni's India: an account of the religion, philosophy, literature, geography, chronology, astronomy, customs, laws and astrology of India about A.D. 1030, C. I-II, London 1888; Tahkîku Mâ Li’l-Hind Bîrûnî’nin Gözüyle Hindistan, yay. haz. Ali İhsan Yitik, çev. Kıvameddin Burslan, TTK, Ankara 2015.Esere erişmek için tıklayınız.(1)Esere erişmek için tıklayınız.(2)

5) el-Kânûnü’l-Mes‘ûdî: Gazneli Mesud için yazılan ve astroloji, jeodezi, trigonometre ve meteoroloji gibi konuları ihtiva eden bir eserdir. el-Kânûnü’l-Mes‘ûdî, C. I-III, Haydarabad 1954-1956.

6) el-Cemâhir fi’l-cevâhir: siyasi, kültürel, ahlaki, tarihi başta olmak üzere Biruni’nin çeşitli alanlardaki saptamalarını içermektedir. A. M. Belenichkov on pp. 1-248 of: Sobranie Svedenii dlya poznaniya dragotsennostei (Mineralogiya), Moscow, Izdatelstvo Akademia Nauk SSSR, 1963; Hakim Muhammed Said with commentary by Sami Hamarneh, Al-Biruni: The book Most Comprehensive in Knowledge on Precious Stones, İslamabad 1989; Kıymetli Taşlar ve Metaller Kitabı (el-Cemâhir fî Ma‘rifeti’l-Cevâhir), çev. Emine Sonnur Özcan, TTK, Ankara 2017.Esere erişmek için tıklayınız.(1)Esere erişmek için tıklayınız.(2)

7) es-Saydele fi’t- Tıb: Tıp, eczacılık, botanik ve filolojiden müteşekkil bir eserdir. Al-Biruni's Book on Pharmacy and Materia Medica, Karachi 1973; Kitâbü’s-Saydana Fî’t-Tıb, çev. Esin Kahya, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara 2011.

8) Kitâbu Batenceli'l-Hindî: Hindoloji alanındaki bir diğer çalışmasıdır. Hellmut Ritter, “al-Bīrūnī's übersetzung des Yoga-Sūtra des Patañjali”, Oriens, IX/2, 1956, s. 165-200; Mehmet İlhan, Hammet Arslan, “Bîrûnî’nin “Kitâbu Batenceli’l-Hindî” İsimli Risalesi Yogasutra’nın Bir Çevirisi midir?”, Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi, C. X, sy. El Biruni, İstanbul 2013, s. 25-84.Esere erişmek için tıklayınız.(1)Esere erişmek için tıklayınız.(2)

9) Kitâb fi’sti‘âbi’l-vücûhi’l-mümkine fî san‘a-ti’l-asturlâb: Biruni’nin usturlap hakkındaki eseridir. İsti‘âb’u-l Vücuh el-Mümküne Fî San‘ati’l-asturlâb Muhammed bin Ahmed Ebu Reyhan el-Biruni, tashih ve tahkik Muhammed Ekber Cevadi el-Hasani, Meşhed 1380.Esere erişmek için tıklayınız.

10) Risâle fî Fihristi kütübi Muhammed b. Zekeriyyâ er-Râzî; Biruni’nin kendisinin ve Râzî’nin eserlerini kaydettiği risaledir. Fihrist-i Kitâbhâ-i Razi ez Ebu Reyah Muhammed Bin Ahmed Biruni, haz. Mehdi Muhakkik, Tahran 1352.Esere erişmek için tıklayınız.

11) Makâle fi’stihrâci’l-evtâr fi’d-dâ‘ire bi-havvâssı’l-hatti’l-münhanî fîhâ: Biruni’nin matematik ile ilgili eseridir. H. Suter, “Das Buch der Auffindung der Sehnen im Kreise”, Bibliotheca Mathematica, Dritte Folge, 11, 1910-11, s. 11-78.Esere erişmek için tıklayınız.

12) İfrâdü’l-makâl fî emri’l-ezlâl: Biruni’nin gölgeler üzerine yazdığı eserdir. E. S. Kennedy, The Exhaustive Treatise on Shadows, C. I-II, Halep 1976.Esere erişmek için tıklayınız.(1)Esere erişmek için tıklayınız.(2)

13) Makâle fî Hikâyeti Tarîkı’l-Hind Fi’stihrâci’l-‘umr: Hintlilerin yaş tespiti hakkında malumat veren bir risaledir. Zeki Velidi Togan, “Al-Bîrûnî’nin Hikâyat Tarîq Ahl-Hind Fî İstixrâc al-‘Umr Nam Risalesi”, İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, I/1-4, İstanbul 1953, s. 183-184.Esere erişmek için tıklayınız.

Ayrıca Biruni Üniversitesi Mütevelli Heyet Üyesi Prof. Dr. Bekir Karlığa’nın hazırladığı ve çekimleri devam etmekte olan “Bir Medeniyet Bilgini: Biruni” adlı belgeselinin belgesinin dökümanını indirmek için tıklayınız.


Görseller ve Açıklamaları

Görsellerin açıklamalarını okumak için üzerine tıklayınız.